Ortoreksja – gdy zdrowe jedzenie staje się obsesją

Jeszcze kilka lat temu „czyste jedzenie” było niszowym trendem. Dziś stało się normą i stylem życia. Codziennie czytamy etykiety, eliminujemy przetworzoną żywność, dbamy o jakość produktów. I bardzo dobrze, że dbamy o swoje zdrowie, o ile nie staje się to naszą obsesją. Gdy zdrowe odżywianie przestaje być wsparciem dla organizmu, a zaczyna nim rządzić to moment, kiedy warto się zatrzymać i zastanowić, czy to, co robisz, rzeczywiście jest zdrowe.

Ortoreksja to obsesja na punkcie zdrowego jedzenia, która zamiast pomagać zaczyna szkodzić. Jest to zaburzenie, które często pozostaje niezauważone, bo dbanie o zdrowie jest trendy i każdy powinien to robić. A jednak może prowadzić do poważnych konsekwencji psychicznych i fizycznych. O ortoreksji jednak coraz więcej się mówi, więc i ja postanowiłam zabrać głos. Jako osoba, która kiedyś też to robiła. 

Spis treści

Czym jest ortoreksja?
Gdzie kończy się dbanie o zdrowie, a zaczyna obsesja?
Objawy ortoreksji – sygnały ostrzegawcze
Ortoreksja a inne zaburzenia odżywiania
Jak wygląda leczenie i wsparcie w ortoreksji?
Podsumowanie – zdrowie to nie perfekcyjna dieta

Czym jest ortoreksja?

Ortoreksja (ang. orthorexia nervosa) to zaburzenie odżywiania polegające na obsesyjnej koncentracji na jakości jedzenia. Kluczowe nie jest tutaj „ile”, ale „jak bardzo zdrowe”.

Osoba z ortoreksją:

• skrupulatnie analizuje skład produktów,
• eliminuje coraz więcej grup pokarmów,
• podporządkowuje życie zasadom „czystej diety”.

Co istotne, to zaburzenie nie jest jeszcze formalnie sklasyfikowane w DSM-5, ale w literaturze naukowej coraz częściej przypisuje się je do zaburzeń odżywiania, wśród, których możesz również znaleźć anoreksję i bulimię. Ortoreksja nie dotyczy samego zdrowego jedzenia, a sztywności, lęku i perfekcjonizmu wokół niego. Spożywanie pokarmów nie jest ani przyjemne, ani „normalne”, a staje się kolejnym zadaniem do wykonania, według określonych zasad.

Gdzie kończy się dbanie o zdrowie, a zaczyna obsesja?

Granica między dbaniem o zdrowie, a obsesją jest subtelna, ale zauważalna. Zdrowe podejście do jedzenia daje przestrzeń na elastyczność. To znaczy, że jeśli raz zjesz coś mniej „idealnego”, nie wpadasz od razu w poczucie winy i nie masz wrażenia, że wszystko zostało zepsute. Jedzenie jest wtedy po prostu częścią życia, a nie jego centrum. Nikt (no może poza sportowcami zawodowymi) nie trzyma idealnej diety. Bo tak się nie da. Dieta ma być idealna dla Ciebie i Twojego zdrowia. Powinno być tam miejsce na jedzenie rekreacyjne. Inaczej szybko się poddasz.

Przy ortoreksji wygląda to zupełnie inaczej. Pojawia się silny lęk przed tym, co uznawane jest za „niezdrowe”, a po zjedzeniu czegoś „zakazanego” często przychodzi wstyd albo wyrzuty sumienia. Z czasem zaczyna się też unikać spotkań towarzyskich, wyjść do restauracji czy sytuacji, w których trudno mieć pełną kontrolę nad tym, co trafia na talerz. Dieta przestaje być tylko sposobem odżywiania, a zaczyna dawać poczucie moralnej wyższości, co jeszcze mocniej zamyka w tym schemacie. Często również pojawia się ocenianie sposobu żywienia innych, przez pryzmat siebie.

W badaniach podkreśla się, że najważniejsze nie jest samo to, co jesz, ale to, jak ten sposób jedzenia wpływa na Twoją psychikę i codzienne funkcjonowanie. Jeśli jedzenie zaczyna ograniczać życie, odbiera swobodę i spokój, to nie jest już zdrowie. Bardzo często jako psychodietetyk podczas konsultacji psychodietetycznych słucham takich historii i jest mi przykro, że ktoś tyle lat walczy z czymś, co powinno wynikać z naszej fizjologii i być naturalną decyzją. 

Objawy ortoreksji – sygnały ostrzegawcze

Objawy ortoreksji rozwijają się stopniowo i często początkowo są wzmacniane przez otoczenie. Bardzo duży wpływ na to mają social media, w szczególności, że znajdziesz tam wiele różnych, często sprzecznych informacji dotyczących odżywiania. Właśnie dlatego ważne jest to, co obserwujesz w wolnym czasie, a jeśli zauważasz u siebie niepokojące sygnały, warto rozważyć konsultacje psychodietetyczne.

Najczęstsze sygnały ostrzegawcze ortoreksji można podzielić na psychiczne, behawioralne i fizyczne:

Psychiczne:

• obsesyjne myślenie o jedzeniu (kilka godzin dziennie),
• lęk przed „zanieczyszczoną” żywnością,
• sztywne zasady żywieniowe,
• spadek spontaniczności i przyjemności z jedzenia.

Behawioralne:

• eliminowanie kolejnych produktów bez wskazań medycznych,
• unikanie jedzenia poza domem,
• rytuały przygotowywania posiłków,
• nadmierne planowanie.

Fizyczne:

• niedobory pokarmowe (np. żelaza, B12, wapnia),
• spadek masy ciała,
• zaburzenia hormonalne,
• brak energii.

W literaturze wskazuje się również na silne powiązanie ortoreksji z perfekcjonizmem i wysokim poziomem kontroli. Dużo częściej takie zachowania są również obserwowane u młodych kobiet, które dopiero zaczynają interesować się zdrowiem.

Ortoreksja a inne zaburzenia odżywiania

Ortoreksja ma pewne wspólne cechy z innymi zaburzeniami odżywiania, ale różni się od nich tym, na czym skupia uwagę. W anoreksji najczęściej chodzi o ilość jedzenia i masę ciała, w bulimii pojawiają się epizody objadania się i późniejszej kompensacji, a w ortoreksji centrum uwagi staje się jakość jedzenia, jego „czystość” i zgodność z bardzo sztywnymi zasadami.

I właśnie dlatego ortoreksja bywa trudna do zauważenia. Z zewnątrz może wyglądać jak po prostu bardzo zdrowy styl życia, ale w środku często kryje się ten sam mechanizm, który pojawia się w innych zaburzeniach odżywiania: silna potrzeba kontroli, lęk i napięcie związane z jedzeniem. Badania pokazują też, że ortoreksja może współwystępować z anoreksją, a czasem wręcz przypominać jej bardziej „społecznie akceptowalną” wersję. U niektórych osób może być też etapem przejściowym, który z czasem przeradza się w poważniejsze problemy z jedzeniem, a niestety nie u każdego da się zauważyć pierwsze symptomy. Często pomocny jest test na ortoreksję, czyli ORTO TEST. Składa się on z 15 pytań i jest dokładniejszy niż wcześniej stosowany test Bratmana. 

Wspólnym mianownikiem tych zaburzeń jest więc nie samo jedzenie, ale to, co się wokół niego dzieje: potrzeba panowania nad sobą, redukowanie napięcia i radzenie sobie z emocjami poprzez coraz bardziej restrykcyjne zasady. Jedzenie jest najłatwiejszym sposobem na ulgę. Jest łatwo dostępne, stosunkowo tanie, a także z pozoru niegroźne. Kupując jedzenie, nikt nie patrzy na Ciebie źle, jak to bywa podczas kupowania alkoholu czy papierosów. Jednak to jedzenie w ostatnich latach staje się największym problemem.

Jak wygląda leczenie i wsparcie w ortoreksji.

Podejście terapeutyczne jest wielowymiarowe i powinno obejmować zarówno aspekt psychologiczny, jak i żywieniowy. Wtedy efekty są najbardziej widoczne. Co jest stosowane?

1. Psychoterapia (najczęściej CBT)
Pomaga:

• rozpoznawać schematy myślenia,
• redukować lęk związany z jedzeniem,
• odbudowywać elastyczność.

2. Współpraca z psychodietetykiem
Nie chodzi o „jeszcze lepszą dietę”, ale o:

• normalizację jedzenia,
• stopniowe rozszerzanie produktów,
• odbudowę relacji z jedzeniem.

3. Praca nad perfekcjonizmem i kontrolą
To często kluczowy element w procesie. Bez niego zmiana jest powierzchowna i krótkotrwała.

4. Wsparcie społeczne
Izolacja wzmacnia zaburzenie. Powrót do wspólnego jedzenia jest częścią procesu zdrowienia. Dobrze mieć wsparcie bliskich osób. 

W cięższych przypadkach konieczna może być współpraca interdyscyplinarna (psycholog, psychiatra, dietetyk lub psychodietetyk). Leczenie ortoreksji nie jest łatwe, często trwa wiele miesięcy, a nawet lat, jednak warto spróbować. 

Podsumowanie – zdrowie to nie perfekcyjna dieta

Zdrowe odżywianie ma wspierać życie, nie być ograniczeniem. Ortoreksja pokazuje, jak cienka jest granica między troską o siebie a utratą równowagi. Paradoksalnie, obsesja na punkcie zdrowia może prowadzić do jego pogorszenia. Elastyczne podejście do jedzenia, rezygnacja z perfekcji i zaopiekowanie się sobą pomaga. Uwierz.

Jeśli masz wrażenie, że jedzenie zaczyna przejmować kontrolę, to jest to moment, aby się zatrzymać i sięgnąć po pomoc specjalistów. Od strony psychodietetycznej mogę się Tobą zaopiekować na konsultacjach psychodietetycznych.